POP-ART?
Vincent van Gogh — “De Sterrennacht” is een van de meest beroemde werken uit de hele geschiedenis van de menselijke schilderkunst! Het is, zoals men zegt, het vlaggenschip van Van Goghs oeuvre.
Een soort ‘pop-art’, maar dan niet in de betekenis van een kunststroming, maar in de betekenis van de rol die dit schilderij speelt in het menselijk bewustzijn. Met andere woorden: het is een echte 'hit'!
In de context van kunstgesprekken klinkt het woord 'hit' misschien onverwacht of zelfs provocerend, maar dat komt enkel door onze hedendaagse misvattingen. Tegenwoordig beschouwen we dit woord ten onrechte als een symbool voor iets luchtigs of zelfs primitiefs. Maar in het Engels betekent het woord ‘hit’ fundamenteel ‘succes’ of ‘triomf’.
En dit werk is succesvol, ongekend succesvol!
Het wordt over de hele wereld herkend. Verzamelaars zijn bereid tientallen miljoenen dollars neer te leggen voor dit doek, maar het hangt op een ereplaats in een van de beroemdste musea ter wereld: het Museum of Modern Art in New York.Hoewel de kunstenaar zelf destijds nogal terughoudend, zelfs koeltjes tegenover dit werk stond. Hij noemde het enigszins neerbuigend een ‘nachtstudie’ en schonk het niet de ‘vaderlijke’ aandacht en warmte die hij aan zijn andere werken gaf.
WAAROM IS DIT EEN MEESTERWERK?
Maar het ís een meesterwerk! En waarom? We kennen het antwoord op deze vraag al: iedereen vindt wel iets van zichzelf terug in dit doek.
Sommigen zullen geraakt worden door het ontstaansverhaal van dit schilderij. Van Gogh wordt krankzinnig, hij wordt verscheurd door innerlijke tegenstrijdigheden, en ‘De Sterrennacht’ is een vorm van kunsttherapie voor de kunstenaar — een medicijn voor zijn gewonde psyche, voor zijn gekwelde ziel. We staren naar het werk en zoeken het antwoord op de eeuwige vraag: is genialiteit een psychische norm, of een defect, een gebrek, een afwijking?..
Anderen zullen gegrepen worden door de religieuze ondertoon die door kunsthistorici wordt bestudeerd. Zij verwijzen naar de woorden van de kunstenaar zelf: ‘Ik heb een ontzettende behoefte aan — ik zal het woord maar uitspreken — religie, dus ga ik ’s nachts naar buiten om de sterren te schilderen.’ En zij citeren uit het boek Genesis: ‘Ik heb weer een droom gehad: de zon, de maan en elf sterren bogen zich voor mij neer.’ Elf! ...En wat te denken van die ‘halo’s’ die rond de sterren en de maan schijnen?..
Sommigen zullen versteld staan van de perfectie van de compositie. Laten ook wij eens gaan kijken!
De schittering — dat is het eerste wat de toeschouwer overrompelt. De wassende maan rechts en Venus links. Men zegt dat in het voorjaar van 1889 in de Provence (de periode waarin dit werk ontstond) Venus inderdaad uitzonderlijk helder straalde!
En bovendien storten de bossen en bergen zich in machtige golven neer op het kleine stadje, dat zich — minuscuul en onopvallend — in zijn eigen schaduw verschuilt. Een gevoel van de grootsheid van de elementen, die een dramatische spanning teweegbrengt!
...En de cipres. De enige getuige van het schouwspel dat zich in de hemelen ontvouwt. Zijn donkere silhouet, als een gotische kathedraal, intrigeert en brengt aarde en hemel perfect in evenwicht: het reële beeld en het symbolische, het eenvoudige alledaagse leven en de oneindigheid...OVER HET BUITENGEWONE
Verbazingwekkend, onbevattelijk, maar! —
Op de een of andere manier verenigt Van Gogh in zijn verbeelding de grootse mysteries van de beweging van stromingen en licht; hij belichaamt in kleur een van de meest complexe en nog steeds ongrijpbare wetenschappelijke begrippen — het concept van turbulentie.
De kunstenaar neemt een mysterieus concept waar, voelt het aan en reproduceert het — een concept dat de natuur ooit aan de mensheid heeft geopenbaard!
- Kijk naar deze wervelingen. En dan — kleinere, en daarna — nog kleinere…
- Wetenschappers bestuderen ze.
- Ze worden berekend met de Fibonacci-getallen.
- Ze worden geobserveerd door kosmische reuzen, zoals de Hubble-telescoop.
En zij zijn de pulsaties van de kosmos, ongrijpbaar voor het wetenschappelijke denken! Alleen toegankelijk voor de inspiratie van een genie.
Vincent van Gogh «De Sterrennacht»
En daarom, zoals een kunstcriticus ooit schreef: ‘Het is gemakkelijk om het penseel te voeren en grassen en planten met een voor het oog voldoende realisme te schilderen. Iedereen kan dit na een paar jaar oefening bereiken. Maar om tussen die grassen en planten de mysteries van de schepping uit te beelden, om in alles wat het kleinst lijkt, een manifestatie van het eeuwige en het goddelijke te vinden — dát is de roeping van een kunstenaar!'
Wellicht is dit precies wat Robert Schumann, de vertegenwoordiger van de Romantiek, bedoelde toen hij nadacht over de figuur van Johann Sebastian Bach. In een poging om de grootsheid en de volledige schaal van diens genialiteit in woorden te vatten, schreef Schumann: